Tarih Makaleleri

İslam’ın temel müesseselerinden biridir. Kur’ân’da ve hadîslerde bu anlamda geçmemekle birlikte hilâfet Hz.Ebubekir ile birlikte, Hz. Peygamber’in birçok görevleri arasındaki, devletin Müslümanlar yararına yönetilmesi hususuna genel bir ad olmuştur. Halife, peygamberin, peygamberlik ve elçilik görevi dışındaki naibi ve halefidir. Halife ancak seçimle göreve gelmek zorundadır. Babadan oğula intikal eden, bir hanedanın inhisarında olamaz. Bir kimsenin halife seçilebilmesi için bazı meziyetleri taşıması şarttır. Bu hususta var olan görüşlerin hemen hepsinde halifenin dünyevî politikaları ve dinî esas ve hükümleri çok iyi bilmesi prensibi esas alınmıştır. Bu meziyetleri taşıyan kimse şu üç yoldan seçilebilir:

1. Genel şûra,yani medenî haklarını kullanabilen ve cezaî ehliyeti haiz kimselerin oy birliği. Bunda ittifak gerekmez, çoğunluk esastır. Hz. Ebubekir’in seçilmesi gibi.

2.Şurâ-yı hassa,yani bir evvelki halifenin tayin ettiği selâhiyetli kimselerin seçmesiyle Hz. Osman’ın Hz. Ömer’in tayin ettiği beş kişi tarafından seçilmesi gibi. Bunda da çoğunluk esastır.

3.Tavsiye yoluyla, yani önceki halifenin devleti yönetebileceğine kanaat getirdiği bir şahsı tavsiye etmesiyle. Ancak bunda ümmetin de tasvibi esastır. Hz. Ebubekir’in, Hz. Ömer’i tavsiye etmesi gibi. Hz. Ömer, muhaliflerini ikna ettikten sonra ancak iş başına gelmiştir.

Bu üç maddeye eklenen bir dördüncü madde de vardır ki, bu yol, Hicretin sonlarında şartların zorlaması, daha doğrusu silah zoruyla (hakk-ı seyf) işbaşına gelenlerin, selâhiyetli kimselere dikte ettirmeleri neticesinde kabul edilmiştir. Buna göre, hilâfet hususunda ihtilaf çıkması halinde siyasette muktedir olanlar hilafete talib olabilirler. Bunlar hilafetlerini şu veya bu şekilde kabul ettirirler ve halk artık kerhen de olsa bunlara itaat etmek zorunda kalır.

Hicri I. yüzyıldan sonra hilafet tamamen bu yolda olmuş ve bir nevî ırsî bir hak haline getirilmiştir. Hilafetin Osmanlılara geçmesi de bu yoldan olmuştur. Halbuki dört halife devrinde uygulanan seçim usulü Medeniyyet-i İslâmiye Tarihi’nde de belirtildiği gibi hemen hemen bugünkü seçim usullerinden bile sıhhatliydi. Çünkü bilenlerin re’yi bilmeyenlerinkinden üstün tutulurdu.

Hilafet, Emevîlerle, birlikte babadan oğula geçen bir hak haline getirilmiştir. Bu gelenek Abbasî ve Osmanlı hanedanlarınca da sürdürülmüştür. Sultan Yavuz Selim Mısır’ı fethi ile, o sırada Mısır’da bulunan son Abbasî halifesinden hilafeti hakk-ı seyf olarak üstüne almış ve Yavuz’la birlikte Osmanlı sultanları aynı zamanda halife de kabul edilmişlerdir.

Osmanlıların yıkılmasından sonra gerçekleştirilen Türkiye Cumhuriyeti, lâiklik prensibini esas aldığı için 1924′te hilâfeti lağvetmiştir.